نقش‌های مخرب خانواده

وقتی در یک خانواده فردی دچار اعتیاد است، رفتارهای ناشی از این بیماری به‌تدریج نظم و قواعدی را که برای حفظ امنیت و آرامش خانواده وجود دارد مختل می‌کند. در چنین شرایطی اعضای خانواده کم‌کم آزادی عمل و هویت طبیعی خود را از دست می‌دهند و دیگر نمی‌توانند زندگی روزمره را آن‌گونه که می‌خواهند پیش ببرند. بخش قابل توجهی از زمان و انرژی آن‌ها صرف مدیریت بحران‌ها و مشکلاتی می‌شود که به دلیل اعتیاد عضو خانواده به وجود می‌آید.

این تغییرات معمولاً باعث به‌هم خوردن تعادل در خانواده می‌شود و فضایی از بی‌ثباتی، بی‌نظمی، بدگمانی و اتفاقات غیرقابل پیش‌بینی ایجاد می‌کند.

برای مثال ممکن است فرد معتاد به دلیل ناتوانی در کار کردن یا بیکاری، مجبور شود همراه همسر و فرزندانش در خانه والدین زندگی کند و در عمل هزینه‌های زندگی خود را بر دوش آن‌ها بگذارد. در چنین شرایطی والدین به جای آن‌که به زندگی و نیازهای سایر فرزندان خود رسیدگی کنند، بیشتر وقت و انرژی‌شان صرف حل مشکلات فرزند معتاد می‌شود. این وضعیت معمولاً باعث می‌شود سایر فرزندان کمتر مورد توجه قرار بگیرند و در نتیجه با فشارها و آشفتگی‌های روحی و روانی مختلفی روبه‌رو شوند.

وقتی تعادل طبیعی خانواده از بین می‌رود، اعضا ناچار می‌شوند نقش‌هایی متفاوت از نقش واقعی خود بپذیرند. برای مثال اگر پدر خانواده دچار اعتیاد به الکل باشد، مادر که معمولاً مسئول رسیدگی به خانه و تربیت فرزندان است ممکن است مجبور شود نقش نان‌آور خانواده را نیز بر عهده بگیرد. از سوی دیگر فرد معتاد نیز به‌تدریج رفتاری شبیه یک کودک سرکش و دردسرساز پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی فرزندان نیز برای کمک به مادر و جلوگیری از فروپاشی خانواده، نقش‌هایی متفاوت از جایگاه طبیعی خود می‌پذیرند. گاهی یکی از فرزندان تبدیل به «فرزند قهرمان» می‌شود؛ کسی که تلاش می‌کند در درس یا کار بسیار موفق باشد و در بیرون از خانه دستاوردهای چشمگیری به دست آورد تا به نوعی تعادل از دست‌رفته خانواده را جبران کند.

در مقابل ممکن است فرزند دیگری که اغلب کوچک‌تر است نقش «دلقک خانواده» را بر عهده بگیرد؛ یعنی با شوخی، شیطنت یا رفتارهای سرگرم‌کننده تلاش کند تنش و درگیری‌های خانه را کاهش دهد.

پذیرفتن چنین نقش‌هایی باعث می‌شود اعضای خانواده از وظیفه و جایگاه واقعی خود فاصله بگیرند. برای مثال فرزندان به جای آن‌که یک زندگی عادی و طبیعی داشته باشند، به دلیل شرایط نابسامان خانواده به رفتارهایی ساختگی و غیرطبیعی روی می‌آورند. در همین حال رابطه‌ای که باید میان زن و شوهر بر پایه حمایت و همراهی باشد، گاهی به رابطه‌ای پرتنش، خصمانه و آزاردهنده تبدیل می‌شود.

در بسیاری از این خانواده‌ها، اعضا به‌تدریج از اجتماع فاصله می‌گیرند و تلاش می‌کنند اعتیاد عضو خانواده را از دیگران پنهان نگه دارند. برای حفظ ظاهر، قوانینی نانوشته در خانواده شکل می‌گیرد که بر اساس آن هیچ‌کس نباید درباره اعتیاد فرد معتاد با دیگران صحبت کند. به همین دلیل اعتماد به دیگران کاهش پیدا می‌کند و اعضای خانواده مشکلات خود را با کسی در میان نمی‌گذارند. آن‌ها تلاش می‌کنند تصویری از خانواده خود به دیگران نشان دهند که با واقعیت زندگی‌شان فاصله زیادی دارد.